تاریخ و تمدن خرم آباد

قدمت سکونت 54 هزار سال

سرپرست کاوش باستان‌شناختی غار کلدر اعلام کرد: بر اساس آخرین نتایج کاوش‌های باستان‌شناسی غار کلدر، قدمت سکونت در دره خرم‌آباد به 54 هزار سال رسید.
 بهروز بازگیر، با اعلام این خبر گفت: نتایج کشفیات منحصربه‌فرد هیات مشترک ایرانی-اسپانیایی از کاوش باستان‌شناختی غار کلدر واقع در شهرستان خرم‌آباد، منجر به شناسایی قدیمی‌ترین شواهد فرهنگی از دوره پارینه‌سنگی جدید در ایران شد.
وی افزود: پیشتر بر اساس نتایج بدست آمده از کاوش‌های صورت گرفته توسط دیگر باستان شناسان داخلی و خارجی، قدمت دره‌ی خرم‌آباد اندکی بیشتر از چهل هزار سال تخمین زده می‌شد. ولی نتایج کاوش اخیر، نشان می‌دهد که گذشته از لایه‌های پارینه‌سنگی میانه، تاریخ‌نگاری‌های مطلق به‌دست‌آمده از دانشگاه آکسفورد انگلستان که بر روی نمونه زغال‌های مکشوفه از لایه‌های پارینه‌سنگی جدید غار کلدر انجام گرفته، قدمتی بیشتر از پنجاه‌وچهار هزار سال دارند. این کشفیات که به‌تازگی در قالب مقاله‌ای مفصل در یکی از 10 مجله برتر علوم چند رشته‌ای دنیا (Scientific Reports) انتشاریافته، کشور ایران را در زمره نخستین زادگاه‌های انسان‌های هوشمند (Homo-Sapiens) که توانستند برای اولین بار به قاره اروپا مهاجرت کنند، قرار داد.
به گفته این پژوهشگر موسسه دیرین‌بوم‌شناسی و تکامل اجتماعی بشر کشور اسپانیا، مقاله مذکور حاصل 2 سال مطالعات انجام‌گرفته بر روی آثار مکشوفه از کاوش باستان‌شناختی غار کلدر است که با مشارکت 19 محقق بین‌المللی و در قالب تفاهم‌نامه علمی مابین موسسه اسپانیایی با پژوهشکده باستان‌شناسی ایران و با همکاری فرانک بحرالعلومی و مولود سادات عظیمی از متخصصان پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری کشور صورت پذیرفته است.
بازگیر افزود: تا به امروز اکثر دانشمندان و متخصصان این دوره، غرب آسیا به‌ویژه منطقه لوانت را محتمل‌ترین خواستگاه و منشأ انسان‌های هوشمندی می‌دانستند که برای نخستین بار موفق شدند به قاره اروپا مهاجرت کنند، اما شواهد به دست آمده از تحقیقات غار کلدر، این فرضیه را که منطقه لوانت تنها مسیر مهاجرتی و یگانه خواستگاه انسان مدرن باشد را مورد تردید جدی قرار داده و نشان می‌دهد که پژوهش‌های بیشتری به‌منظور بازنگری فرضیه‌های پیشین لازم است.
وی از میان مهم‌ترین محوطه‌های باستانی در منطقه لوانت که تاکنون حاوی قدیمی‌ترین سنگ ابزارهای مکشوفه از انسان‌های هوشمند بودند، به سایت کسار اکیل Ksar Akil(واقع در کشور لبنان) و غار منوت Manot در فلسطین اشاره کرد و اظهار داشت: وجود نهشته‌های باستانی (بیشتر از نیم متر) در لایه زیرین غار کلدر، نشان از سکونت بسیار فراتر از 54400 (پنجاه‌وچهار هزار و چهارصد سال) جوامع شکارگر و گردآورنده غذا در این غار را دارد. با توجه به تاریخ‌نگاری صورت گرفته از غار همیان 1 که نزدیک‌ترین محوطه تاریخ‌نگاری شده به غار کلدر محسوب می‌شود، شاید بتوان تاریخی نزدیک به 148000 (صد و چهل‌وهشت هزار سال) را برای لایه‌های زیرین غار کلدر (که مربوط به دوره پارینه‌سنگی میانه می‌باشند) متصور شد. هر چند که سال‌یابی مدرن شاید تاریخی قدیمی‌تر یا جدیدتر از همیان را نشان دهد.
بازگیر ادامه داد: تا کنون تاریخ مطلق شروع یا پایان هیچ‌کدام از ادوار پارینه‌سنگی ایران (پارینه‌سنگی قدیم، پارینه‌سنگی میانه و پارینه‌سنگی جدید) مشخص نشده بود، لذا نتایج به دست آمده از غار کلدر نقطه عطفی در تاریخ این مطالعات و جایگاه ایران در پژوهش‌های پارینه‌سنگی جهان به عنوان کریدوری مهم برای مهاجرت و پراکنش انسان‌های هوشمند به قاره اروپا محسوب می‌شود.
این پژوهشگر نتایج گاه نگاری‌های مطلق از لایه 4 غار کلدر را از قدیمی‌ترین تاریخ‌های به دست آمده از دوران پارینه‌سنگی جدید در ایران دانست و عنوان کرد: با استناد به اهمیت‌های برشمرده شده و نظر به جایگاه غار کلدر در مطالعات عمومی سیر تطور انسان مدرن و با توجه به وجود نهشته‌هایی با شواهد فرهنگی مربوط به نئاندرتالها در این محوطه، مذاکرات مقدماتی با طرف‌های اروپایی در خصوص پتانسیل بالای این محوطه برای ثبت جهانی آن انجام گردیده است که با حمایت و پیگیری جدی مسئولین، این مهم نیز دور از دسترس نخواهد بود.95/12/18منبع: سایت پژوهشگاه میراث .

کشف عجیب اولین سکونتگاه انسان در خرم آباد!

      کشف عجیب اولین سکونتگاه انسان در خرم آباد! + عکس

 

به نقل از اسپوتنیک، محققان انستیتوی تحقیقات پزشکی استرالیا طی تحقیقاتی به این نتیجه رسیدند که اجداد انسان‌های کنونی ابتدا در جنوب آفریقا ظاهر شدند و ۷۰ هزار سال در آنجا ساکن بودند.

محققان شمار زیادی از نمونه‌های خون را مورد بررسی و تحقیق قرار دادند تا بتوانند کاتالوگ کامل ژنوم میتوکندری (میتوژنوم) را تهیه کنند که به گروه نسل‌های بعدی انواع مختلف ژن‌ها تعلق داشت.

مشخص شد که ۲۲۰ هزار سال پیش اولین انسان‌های اولیه Homo sapiens در جنوب رودخانه «زامبزی» ظاهر شدند که این منطقه از شمال بوتسوانا تا نامیبیا به سمت غرب و زیمبابوه در شرق کشیده شده بود.

در این منطقه دریاچه Mcgadikgadi قرار داشت که شرایط زیستی خوبی از نظر وفور مواد غذایی برای انسان اولیه ایجاد کرده بود. آن‌ها به مدت ۷۰ هزار سال در محیط مناسب زیست محیطی بسر بردند. اما حدود ۱۳۰-۱۱۰ هزار سال پیش انسان شروع به مهاجرت کرد و ابتدا به سمت شمال-شرق و بعد جنوب-غرب حرکت کرد. سکونت در اراضی جدید به دلیل تغییرات در میزان باران رخ داد که بر اثر تغییر محور چرخش زمین بروز کرده بود.

محققان معتقدند همانا تغییرات آب و هوا باعث مهاجرت انسان شد که به نوبه خود محرکی برای رشد ژنتیکی و فرهنگی نوع انسان بود.

کشف سکونتگاه انسان های اولیه در دره ی خرم آباد

درباره ی تاریخ و سابقه ی سکونت انسان ها در نقاط مختلف ایران چه چیزی بگوییم که قبلا از آن بارها نگفته باشیم؟! همه ی عالم و آدم می دانند که سرزمینی به نام ایران یکی از مراکز فرهنگ و تمدن در سراسر جهان است و بیشتر اولین های جهان از آن نشات گرفته است.

اولین قنات های جهان، اولین سبک های معماری و یا حتی اولین سکونتگاه های انسانی! بله درست خواندید، اولین سکونتگاه های انسانی در ایران وجود داشته است.

قضیه از این قرار است که مدت زیادی نیست که یکی از سکونتگاه های انسان های هوشمند که بیشترین کدهای وراثت ژنتیکی انسان امروزی از آن ها هست را در دره ی خرم آباد در استان لرستان کشف کرده اند.

کشف سکونتگاه انسان های اولیه در دره ی خرم آباد و در جنوب کشور قرار است داستان جالبی از چگونگی شکل گیری پایه های تمدن به ما بگوید و ما در این مطلب راوی آن هستیم پس، دعوت می کنیم از شما که در ادامه با ما در الی گشت همراه باشید.

یکی از موضوعات جالبی که در صدر اخبار گردشگری و باستان شناسی این سال ها برای خودش جنجال های زیادی را برپا کرده بود، کشف غاری در دره ی تاریخی خرم آباد است که در فرضیه های باستان شناسانانه ی محققان، انقلابی بزرگ را در زمینه ی حقایق موجود درباره ی انسان های اولیه مخصوصا از زمان انسان های هوشمند پدید آورد.

درباره ی این که منظورمان از انسان های هوشمند چیست در ادامه صحبت خواهیم کرد اما قبل از آن به این می پردازیم که داستان کشف سکونتگاه انسان های اولیه در دره ی خرم آباد چیست و قضیه ی این کشف جنجالی چه بوده است؟

اگر کمی از تاریخ کشورمان هم بدانید قطعا می دانید که استان لرستانی و نواحی غربی کشورمان یکی از تاریخی ترین و قدیمی ترین مراکز ایجاد تمدن در فلات ایران و سرزمین ایران بوده اند.

حال فکر کنید که با این پیشینه، خبری مبتنی بر کشف سکونتگاه انسان های اولیه در دره ی خرم آباد را در اخبار بشنوید. قطعا هم هیجان زده خواهید شد و هم در عین حال زیاد با توجه به این تاریخچه، تعجب نخواهید کرد و در نهایت احساسات متضادی را تجربه خواهید کرد!

با این که انتظار چنین چیزی را خواهید داشت ولی هنوز هم چیزی از هیجان انگیزی موضوع کم نمی شود. داستان از این قرار است که در یکی از باستانی ترین دره ها ی جهان یعنی دره ی خرم آباد باستان شناسان، غار و یا به عبارتی دیگر سکونتگاهی را کشف کرده اند که عمرش بین ۵۴ تا ۶۰ هزار سال هم می رسد.

 

قضیه ی کشف سکونتگاه انسان های اولیه در دره ی خرم آباد چیست؟!

در واقع یک هیئت که برای کاوش های باستان شناسانه در دره ی خرم آباد حضور داشته اند، با انجام فعالیت های کاوشگرانه در غار کلدر به یافته ها و شواهدی رسیدند که آن ها را به قدمت چندین هزار ساله ی این غار رهنمون ساخت.

این هیئت باستان شناسی که منتخبی از کاوشگران ایرانی و اسپانیایی بوده است، یکی از قدیمی ترین شواهد و نشانه های فرهنگی از دوره ی پارینه سنگی و زندگی انسان های هوشمند در این غار و دره رسیدند و اخبار مرتبط را از تیتر کشف سکونتگاه انسان های اولیه در دره ی خرم آباد ایران پر کردند.

کارشناسان و باستان شناسان همچنین تشخیص داده اند که انسان های هوشمندی که از سمت قاره ی اروپا به سمت آسیا کوچ کرده اند برای اولین بار در دره ی خرم آباد و این غار یک جا نشین شده اند.

دره ی خرم آباد یکی از مناطق کاملا مستعد و مناسب برای زندگی گروه های انسانی مختلف و علی الخصوص انسان های اولیه بوده است. این دره دارای طول ۱۵ کیلومتر مربعی و عرض ۱۰ کیلومتر مربعی می باشد. ارتفاع این دره از سطح دریا برابر با ۱۱۷۰ متر می باشد.

همچنین این دره در بین کوه های آهکی که به صورت موازی در کنار هم هستند، قرار گرفته است.

البته این غار تنها سکونتگاه موجود و یا بهتر بگوییم غار این دره نیست بلکه غارهای دیگری به نام گراجنه، کنجی، اسکفت قمری، پاسنگر و یافته را می توان از دیگر غارهای قابل سکونت در دره ی خرم آباد نامید.

باستان شناسان در دره ی خرم آباد

در واقع پس از کشف سکونتگاه انسان های اولیه در دره ی خرم آباد دانسمندان و باستان شناسان بسیاری که در این رشته فعالیت می نمایند، به این سایت تاریخی رفته و نشانه های بسیار دیگری از زندگی انسان های هوشمند در ۱۷ غار دیگر این دره کشف کردند که شاخص ترینشان همان هایی بودند که برایتان نام بردیم و آثار مهمی از دوره ی دیرینه سنگی در این غارها کشف کردند.

این کشف به قدری جالی و قابل توجه بود که یک پروفسور باستان شناس به نام فرانک هول و مارسل اوت از دانشگاه لیژ به ایران آمده و تحقیقات جدید و مفصلی را در دره ی خرم آباد آغاز نموده بوده اند.

درباره ی این دو باستان سناسی باید بگوییم که هر دو عنوان کرده اند که به اکتشافات خود در این دره ادامه خواهند داد.

دقیق تر بگوییم؛ مارسل اوت بلژیکی گفته است که برای بررسی این دره ی تاریخی، با تیمی متشکل از باستان شناسان بلژیکی و ایرانی به تحقیقات خود در این دره ادامه خواهد داد.

پروفسور هول عنوان کرده که ۵۰ سال پیش هم برای بررسی و کاوش به دره ی خرم آباد سفر کرده بوده است.

با وجود تمام این گفته ها و نقل قول ها در نهایت یک تیم متشکل از کارشناسانی از کشور اسپانیا و ایران در نهایت توانستند تا کشف کنند که این دره گنجینه ی یک تمدن ۵۴ الی ۶۰ هزار ساله است و آن ها توانستند کشف سکونتگاه انسان های اولیه در دره ی خرم آباد را در نهایت می سازند.

 

غار کلدر

دکتر بهروز بازگیر که سرپرست تیم کاوشگران ایرانی و اسپانیایی که بر روی این پروژه کار می کرده اند بوده است درباره ی کشف سکونتگاه انسان های اولیه در دره ی خرم آباد می گوید که:

قبل ترها تنها به قدمت ۲۰ تا ۴۰ هزار ساله در این غار تیم های قبلی دست یافته بودند که ما این عدد را به ۵۰ تا ۶۰ هزار سال به صورت قطع می آوریم. این امر خود نشان دهنده ی تمدن عظیم و بزرگ ایران است. ۲ پروفسور قبلی به نتایجی دست یافتند که ما آن را بهبود بخشیدیم.

با توجه به این کشف می توانیم ایران را به عنوان قدیمی ترین سکونتگاه غرب آسیا معرفی کنیم.

رقبای سرسخت ایران در این عنوان بدون شک کشورهای فلسطین، روسیه و لبنان هستند. بر اساس این فرضیه انسان های هوشمند از این مناطق به اروپا کوچ کرده اند!

یک نتیجه ی مهم دیگری که می تواینم از این کشف بگیریم این است که انسان هوشمند با این حساب از ایران وارد اروپا شد! دقیقا درست فهمیدید! بر اساس اسن ادعا ما و اروپایی ها اجداد مشترک داریم.

کشف عجیب اولین سکونتگاه انسان در خرم آباد! + عکس

 

برای خیلی ها حتی خودِ شما تا به این جای این مطلب ممکن است این سوال پیش آمده باشد که ممکن بوده است که اجداد انسانی ما در همه جای جهان و به صورت جزئی و دقیق تر در همه جای ایران سکونت داشته باشند و چرا کشف سکونتگاه انسان های اولیه در دره ی خرم آباد آن قدر مهم و پر سر و صدا شده است؟

نکته ی مهم این کشف این است که دره ی خرم آباد و غار کلدر یکی از شاهدین باقی مانده ی بر روی زمین از روند پایانی و انقراض نخستین انسان های روی زمین یعنی نئاندرتال ها بوده اند و ظهور انسان هوشمند را به دنیا نوید داده است!

انسان های نئاندرتال و انسان های هوشمند!

به بهانه ی کشف سکونتگاه انسان های اولیه در دره ی خرم آباد، بیایید تا به صورت کوتاه ولی کاملی به بررسی دو دسته از مهم ترین اجداد انسانی ما که در این منطقه زندگی می کرده اند، بپردازیم. انسان های نئاندرتال (neanderthalens) در یک کلام، اجداد اولیه ی انسان ها هستند. دوره ی رندگی انسان های نئاندرتال بین ۱۳۰ تا ۲۳۰ هزار سال قبل از تولد من و شما بوده است و به نوعی می توان به آن ها به چشم نسخه ی آموزشی خلقت انسان ها نگاه کرد.

انسان های نئاندرتال در مناطق بسیار زیادی دیده شده بوده اند که از بین آن ها می توانیم به اروپا و آسیا و مخصوصا ایران اشاره کنیم.

انسان های نئاندرتال قبل از انسان هوشمند بوده اند و به قولی آن ها اجدادِ اجداد پدری ما بوده اند!

می دانیم این نسبت مقداری پیچیده است اما انسان امروزی از لحاظ زیستی و حتی ظاهری به شکل امروزی نبوده است.

این که انسان هوشمند و نئاندرتال ها کجا با هم ملاقات کردند و با هم قوم و خویش شدند جواب دقیقش سخت است اما بر اساس معتبرترین یافته ها در این زمینه، این دسته ی انسانی در قاره ی آفریقا با هم ملاقات کردند و ژنتیک خود را در نهایت برای ما به جای گذاشتند.

بر اساس یافته های کارشناسان در این زمینه، انسان های نئاندرتال در حدود ۴۰ هزار سال پیش در قاره ی اروپا به صورت کامل منقرض شدند و زمین را به انسان هوشمند دادند.

انسان های نئاندرتال و انسان های هوشمند!

البته با این حال باید بگوییم به شما که کدهای ژنتیکی انسان نئاندرتال در رشته ها DNA من و شما موجود است و برخی از صفات در حال حاضر من و شما به این اجداد تقریبا بد اقبالمان رفته است.

نئاندرتال ها با زندگی در آب و هوای سرد کاملا سازگار هستند و در هر محیطی می توانستند تا دوام بیاورند.

انسان هوشمند (Homo sapiens) اسامی مختلفی دارد اما بیشتر با نام هایی مثل انسان خردمند، هومو ساپینس، انسان نوین و بسیاری از القاب دیگر شناخته می شوند. این دسته از انسان ها که نقش اول را در روند کشف سکونتگاه انسان های اولیه در دره ی خرم آباد بر عهده داشته اند، نمونه ای بهبود بافته از نئاندرتال ها با قد و قامتی راست و حتی صورتی بهتر بودند.

یک فرضیه ی مشهور درباره ی انسان های هومند می گوید که آن ها در آفریقا به زاد و ولد پرداختند. البته بر اساس تحقیقات بزرگ و کلی که در سال ۲۰۱۰ به عمل آمد این ثابت شد که انسان ها در سرتاسر کره ی زمین شروع به تکامل و جهش ژنتیکی کردند و حاصلی که انسان مردن امروزی است را در نهایت به دنیا تحویل داده اند.

در محل کنونی خرم‌آباد از دوره ایلامیان شهری با نام خایدالو وجود داشته و شهر شاپورخواست به دستور شاپور دوم بر خرابه‌های آن و در حدود محل کنونی شهر ساخته شده است. آثار تاریخی به جای مانده نشان می‌دهد خرم‌آباد یکی از شهرهای مهم غرب ایران در دوره ساسانیان بوده و فلک‌الافلاک یا دژشاپورخواست از آثار به جای مانده دوره ساسانیان نماد شهر است. خرم‌آباد همچنین یکی از پایتخت‌های هزاراسپیان و آل حسنویه بوده است.

  • خایدالو یکی از شهرهای مهم تمدن ایلام و نام باستانی شهر خرم‌آباد بودو گفته می‌شود شهر شاپورخواست به دستور شاپور دوم ساسانی بر خرابه‌های آن ساخته شده‌است. از شهرهای مهم تمدن ایلام می‌توان به خایدالو، ماداکتو، اهواز و شوش اشاره کرد.بسیاری از صاحب‌نظران معتقدند، هسته اولیهٔ شهر کنونی خرم‌آباد، خایدالو بوده و در متون مرتبط با آشوریان توضیحاتی در خصوص این شهر وجود دارد که با مکان فعلی خرم‌آباد مطابقت بسیاری دارد. محتمل است که خرم‌آباد در این دوره پایگاه سیاسی پادشاهی سیماشکی از سلسله‌های تشکیل دهنده حکومت ایلام بوده است.

در سال ۶۴۶ پیش از میلاد، آشور بانی‌پال پادشاه آشور، تمدن ایلام و شهر خایدالو را تصرف و دولت ایلام را نابود کرد. تمدن دیرینه ایلام و شهر خایدالو، پس از هزاران سال مقاومت در برابر اقوام نیرومندی چون سومری‌ها، اَکَدی‌ها، بابلی‌ها و آشوری‌ها از دشمن خود آشور شکست خورد.

  • دژ شاپوری (قلعه فلک الافلاک) هسته شهر امروزی:

شاپورخواست یکی از شهرهای دوره ساسانی است. در زمان ساسانیان این شهر مهم ترین مرکز غرب ایران نیز بوده است.این شهر در مکانی که امروزه خرم‌آباد نام دارد و به دستور شاپور دوم بنا شده است. شاپورخواست پس از حمله مغول به ایران به طور کامل تخریب شد.
در زمان حفر پناهگاه در طول جنگ ایران و عراق در اطراف مناره آجری در میدان شقایق آثاری از این شهر به دست آمد. احتمالاً مهمترین قسمت‌های این شهر در مکان محله قاضی‌آباد فعلی بوده که آسیاب و کانال‌های فاضلاب و آب رسانی نیز در این حفاری‌ها به دست آمده‌است. حدود شاپورخواست از شمال تا سنگ نوشته و از شرق کوه مدبه و غرب تا پل شاپوری می‌باشد. براساس متون مورخین اسلامی شاپورخواست یکی از شهرهای مهم این منطقه محسوب می‌شده و در طول این دوران از عمران و آبادانی برخوردار بوده‌است. دژ شاپورخواست نیز در زمان شاپور ساسانی ساخته شده‌است.
فردوسی در خصوص پایه‌گذاری شاپورخواست به دستور شاپور دوم که گویا آن زمان بخشی از خوزستان بوده این چنین می‌گوید:

فردوسی

                                                                                                                   موقعیت خرم‌آباد بر روی نقشه ایران، سال ۱۸۰۸ میلادی

نام شاپورخواست در کتاب‌های قدیمی تا سال ۶۲۲ هجری (اوایل قرن هفتم) قابل رویت است اما پس از قرن هشتم تنها می‌توان نام خرم‌آباد را مشاهده کرد. احتمالاً در اواخر قرن هفتم هجری شهر شاپورخواست به کلی ویران و خالی از سکنه شده و مردم آن به قسمت غربی قلعهٔ فلک الافلاک که از لحاظ داشتن آب فراوان و موقعیت مناسب تر و همچنین امنیت، برتری داشت نقل مکان کردند، در حقیقت فلک الافلاک در این زمان هسته اصلی شهر خرم‌آباد فعلی را تشکیل داد و موجب شکل گیری آن در این منطقه شده است. البته به نظر می‌رسد که آب شهر شاپورخواست از طریق نهری که از قسمت شرقی شهر می‌آمده تأمین می‌شده‌است که شاید خشک شدن این نهر عامل ترک این منطقه شده‌است. عوامل متعددی دیگری چون موقعیت سیاسی، ارتباطی و جغرافیایی در شکل‌گیری شهر خرم‌آباد دخیل بوده‌است.

از آثار قدیمی این بخش از شهر می‌توان به قبرستان قدیمی آن اشاره کرد که مقبره زیدابن علی در آن واقع شده‌است که بنابر متون تاریخی زین ابن علی درگزینی در سال ۵۲۷ وزیر طغرل دوم سلجوقی بوده و در شاپورخواست به دار آویخته شده‌است. همچنین آرامگاه باباطاهر که برخی آن را مقبره باباطاهر عریانذکر می‌کنند. این قبر براساس شواهد باستان‌شناسی متعلق به دوره سلجوقی می‌باشد که در دوره‌های بعد مورد مرمت و بازسازی قرار گرفته‌است. در این دوره قلعه هسته توسعه شهر بوده که براساس ساختار طراحی محدوده شهر از طرف قلعه با محله‌های کوچک و خیابان‌های منحنی شکل در حال توسعه در مسیر شمال غربی بوده‌است.

در دوران حکومت آل حسنویه خرم‌آباد به عنوان پایتخت این سلسله در نظر گرفته شد و در دوران ملوک الطوایفی نیز این شهر یکی از پایتخت‌های هزاراسپیان بود.

خرم‌آباد پایتخت اتابکان لر کوچک :

اتابکان لر کوچک سلسله کوچکی از اتابکان لرستان هستند که در فاصلهٔ سال‌های ۵۸۰ تا ۱۰۰۶ قمری در قسمت‌های شمالی و غربی لرستان ناحیه لر کوچکحکومت می‌کرده‌اند. امرای این سلسله از اعتاب شجاع‌الدین‌خورشید، مؤسس سلطنت لر کوچک بوده‌اند و آخرین حاکم لر کوچک به دست شاه عباس یکمصفوی کشته و سلسله اتابکان لر منقرض گردید.

خرم‌آباد در زمان حکومت صفویان و پس از انقراض سلسله اتابکان لرستان اهمیت خود را حفظ کرد، صفویان در دوره حکومت خود به آبادانی خرم‌آباد اهمیت دادند. از جمله اقدامات مهم می‌توان به احداث پلی مهم در خرم‌آباد اشاره کرد که به نام پل صفوی مشهور است، پل صفوی به شماره ۲۳۵۴ در فهرست آثار ملی ایرانبه ثبت رسیده است. در دوره حکومت صفویان مسجد جامع خرم‌آباد نیز ساخته شد، این مسجد در سال ۹۷۰ هجری قمری و به دستور شاه تهماسب یکم ساخته شد و در سال ۱۱۱۰ قمری به دستور شاه سلطان حسین و در دوره کریم خان زند مرمت شد. این مسجد جامع پس از سال ۱۳۲۲ به حوزه علمیهتبدیل شد. در دوران صفوی خرم‌آباد مرکز حکومتی والی لرستان فیلی شد. پس از این دوره و در اثر حمله سپاه عثمانی به غرب ایران شهر خرم‌آباد تقریباً ویران شد.

شهر خرم‌آباد در دوره قاجار به محله‌های اطراف قلعه فلک‌الافلاک محدود بوده است. محله‌هایی مانند، پشت بازار، درب دلاکان و درب باباطاهر از جمله معروف‌ترین محلات شهر در زمان قاجار محسوب می‌شدند. بازار اصلی شهر در محله پشت بازار واقع بوده و شهر از لحاظ رشد و رونق در کسب و کار وضعیت نسبتاً خوبی داشته‌است. این دوره را می‌توان آغاز مهاجرت از شهرهای کوچک استان لرستان و روستاهای اطراف شهر به خرم‌آباد دانست. مهاجرت‌ها علاوه بر بالابردن جمعیت شهر باعث به وجود آمدن محله‌های جدید و توسعه محله‌های قدیمی شد. بارون دوید یکی از مأموران روسیه تزاری که در سال ۱۸۴۵ میلادی از خرم‌آباد دیدار کرده، شهر را دارای ۴ مسجد، ۸ گرمابه و ۱ محله یهودی نشین توصیف کرده‌است.

هنری راولینسون جامعه شناس بریتانیایی در سال ۱۸۳۶ میلادی در سفری به منطقه لرستان شهر خرم‌آباد را محلی بی نظیر و اینگونه شرح می‌دهد  :که یک رشته کوه از شرق به غرب دور تا دور جلگه را فرا گرفته، در یک نقطه این رشته کوه دارای بریدگی است که رودخانه‌ای از میان آن می‌گذرد. وی همچنین در خصوص خرم‌آباد دوره قاجار می‌گوید، این شهر در ضلع شمال غربی قلعه قرار گرفته و جمعیت آن به صورت تقریبی هزار خانواده است.
از دیگر نکاتی که راولینسون به آن اشاره می‌کند وجود یک مناره آجری به سبک دوره سلجوقی با سنگ نوشته‌ای موجود در پای آن است. نوشتار روی این سنگ نشان می‌دهد که مربوط به شجاع‌الدین خورشید اتابک لر کوچک است. راولینسون همچنین تأیید می‌کند که شاپورخواست نام باستانی شهر خرم‌آباد بوده و در خصوص موقعیت شهر بر روی نقشه‌های باستانی چنین می‌گوید:

مسیر ما از دزفول تا خرم‌آباد به طرف شمال بود با ۳ یا ۴ درجه انحراف به شرق، در حالی که من قبلاً آن را از روی نقشه ۲۲ درجه از شمال به طرف غرب محاسبه کرده بودم. نتیجه‌گیری من این است که محل خرم‌آباد بر تمام نقشه‌هایی که تاکنون به چاپ رسیده اشتباه درج گردیده است و متأسفم که در توقف کوتاه خود نتوانستم موقعیت دقیق آن را از روی ستاره‌ها معلوم کنم.

استان ششم :

طبق قانون تقسیمات کشوری مصوب سال ۱۶ آبان ۱۳۱۶ ایران به شش استان تقسیم می‌شد که خرم‌آباد در استان غرب قرار داشت. چندی بعد در تاریخ ۳ بهمن همان سال تعداد استان‌ها از شش به ده استان تغییر یافت. طبق این تغییرات که تا سال ۱۳۲۷ پایدار بود خرم‌آباد بخشی از استان ششم بود. در سال ۱۳۴۴ و طبق تقسیمات تازه خرم‌آباد بخشی از استان خوزستان به شمار می‌رفت که لرستان و خرم‌آباد به عنوان فرمانداری کل اداره می‌شد. پس از آن استان لرستان کنونی از استان خوزستان جدا شده و خرم‌آباد به عنوان مرکز این استان تعیین شد.

شهرداری خرم‌آباد در زمستان ۱۳۰۵ و هم‌زمان با ورود نیروهای نظامی به شهر و شکست عشایر تشکیل شد و نخستین انجمن شهر نیز در سال ۱۳۰۶ متشکل از ۷ نفر تشکیل شد. ساختمان میرمِلاث در سال ۱۳۱۴ و به منظور استقرار شهرداری خرم‌آباد ساخته شد. این ساختمان در شمال شهر و در دامنه‌ای با شیب نسبتاً زیاد ساخته شد، دلیل نامگذاری آن به کاری گیری نقاشی‌های بدست آمده از غاری در نزدیکی خرم‌آباد با همین نام بود. ساختمان میرملاث پس از جابجایی شهرداری خرم‌آباد به ساختمان دیگری، به وزارت فرهنگ پهلوی تحویل شد و پس از مرمت، نگارخانه‌ای در آن برپا شد. این ساختمان در سال ۱۳۸۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.

در دوران پهلوی ساختمان‌هایی جهت اصطبل و سربازخانه و ستاد لشکر ۵ ارتش در محدوده حصار ۱۲ برجی و قلعه فلک‌الافلاک احداث گردید که دو ساختمان از مجموعه ساختمان‌های مذکور در محوطه سپاه باقی‌مانده است و ساختمان دیگر که معروف به ساختمان اصطبل بود در سال ۱۳۷۸ توسط سپاه پاسدارانتخریب گردید.

در آغاز حکومت رضاشاه پهلوی خرم‌آباد نقش پررنگی در شورش علیه نیروهای حکومتی داشت. دلیل این شورش دستگیری عده‌ای از عشایر به جرم مخالفت بود. پس از دستگیری مخالفان اعلام عفو عمومی شد و هنگامی که آنان سلاح خود را تحویل دادند برخی سران عشایر دستگیر و اعدام شدند. این رویداد باعث شورش در لرستان شد. شدیدترین درگیری میان مردم لر و نیروهای حکومت مرکزی در تنگه‌ای به نام زاهدشیر در دوازده کیلومتری شمال خرم‌آباد صورت گرفت. پس از یک سلسله درگیری گسترده در تاریخ ۲۲ آذر ۱۳۰۲ خرم‌آباد به دست نیروهای حکومت پهلوی اشغال شد. شکست مردم لر با تبلیغات گسترده در سطح کشور توأم شد.

پس از فتح خرم‌آباد چندتن از سران عشایر بر خلاف آنچه عفو عمومی اعلام شده بود اعدام شدند. سرکوب مردم لر توسط سپهبد احمد امیراحمدی مورد تقدیر رضاشاه قرار گرفت. اقدام حکومت مرکزی در نقض عفو عمومی و اعدام سران عشایر باعث شورش مجدد در منطقه لرستان شد. این شورش با محاصره خرم‌آباد در بهار ۱۳۰۳ آغاز شد. با آغاز فصل بهار و بازگشت ایل‌های لر از شمال خوزستان به مرکز لرستان، درگیری مسلحانه با نیروهای حکومت مرکزی از سر گرفته شد. در این سال سپهبد محمد شاه‌بختی فرماندهی تیپ پیاده لشکر غرب را بر عهده داشت. علی‌رغم اینکه احمدی خواهان سرکوب بیشتر لرها بود شاه‌بختی درپی دفاع از مواضع نیروهای حکومتی بود.
سرانجام در ۹ اردیبهشت همان سال در حالی که امیراحمدی فرماندهی را بر عهده داشت خرم‌آباد توسط هواپیما بمباران شد و پس از یک رشته درگیری میان مردم لر و نیروهای حکومت مرکزی در ۱۵ خرداد ۱۳۰۳ بار دیگر خرم‌آباد توسط نیروهای دولتی اشغال شد. امیراحمدی پس از پیروزی درپی سرکوب بیشتر مردم لر بود اما رضاشاه در تاریخ ۱۹ مرداد همان سال با ارسال تلگرافی دستور اعلام عفو عمومی را صادر کرد.

                                                                                                       اعدام سران عشایر در خرم‌آباد، هم‌زمان با آغاز حکومت رضاشاه پهلوی

از احزاب فعال در خرم‌آباد هم‌زمان با حکومت پهلوی می‌توان به فعالیت حزب توده ایران، کمیته محلی شهرستان خرم‌آباد اشاره کرد. پس از حدود یکسال فعالیت این حزب در خرم‌آباد با دستور فرمانده لشکر لرستان فعالیت این کمیته غیرقانونی اعلام شد. در جریان وقایع بهمن ۱۳۲۷ و تیراندازی به محمدرضا پهلوی برخی اعضای کمیته توده خرم‌آباد نیز دستگیر شدند. پس از این رویداد تمامی فعالیت‌های حزب توده و کمیته خرم‌آباد به صورت مخفی ادامه پیدا کرد. حزب توده در خرم‌آباد بین سال‌های ۱۳۳۱ و ۱۳۳۲ حدود ۱٬۰۰۰ عضو داشت. از نشریه‌های آزاد چاپ شده در این دوره می‌توان به نشریه لرستان آینده اشاره کرد که این نشریه نیز زیر نظر اعضای حزب توده خرم‌آباد اداره می‌شد.
در ۱۵ بهمن ۱۳۳۰ برخی اعضای حزب توده خرم‌آباد با تجمع در سبزه میدان به سمت پادگان ارتش در اطراف قلعه فلک‌الافلاک به راه افتادند. این تجمع باعث تیر اندازی دژبانان ارتش به سوی مردم و زخمی شدن چندین تن شد. پس از آن چندتن از اعضای ارشد کمیته خرم‌آباد را در دادگاهی نظامی در کرمانشاه محاکمه کردند.

موقعیت جغرافیایی ــ جمعیت :

بر اساس گزارش سرشماری مسکن سال 1395جمعیت خرم‌آباد   506471 هزار نفراست.شهر خرم آباد، از لحاظ جمعیت در رتبه ی ۲۳ شهرهای پر طرفدار ایران قرار می گیرد.دره خرم آباد به طول 15 و عرض 12 کیلومتر  و مساحت 6233 در ارتفاع ۱۱۴۷٬۸ متری از سطح دریا، و در میان دره‌های زاگرس قرار دارد. فاصله خرم‌آباد تا تهران ۴۹۰ کیلومتر است .به دلیل قرار گرفتن در مسیر تهران – جنوب دارای اهمیت ارتباطی و راهبردی است. آزادراه شماره پنج ایران(آزاد ر%